Charakterystyka twórczości
"Miarą poezji, a może i religii jest miłość człowieka do człowieka, którą one budzą" - mówi bohater opowiadania Borowskiego Pożegnanie z Marią. I słowa te mogą posłużyć za motto do poezji Borowskiego i za klucz do jej "obłąkania". Trudno o gorętsze sformułowanie wiary w wysokie posłannictwo i funkcję sztuki. Ale na pewno takimi właśnie kryteriami należy mierzyć twórczość pisarską autora Pożegnania z Marią. Twórczość uczciwą moralnie i intelektualnie. Poszukującą nowych dróg człowieczeństwa poprzez rozpaczliwą negację. Weryfikującą w twardej praktyce rzeczywistości okupacyjnej i powojennej wszelkie zastane wartości kultury, a przede wszystkim etyki i teorii społecznych.
W życiu i twórczości okupacyjnego kręgu Borowskiego, w którym tkwią korzenie jego poezji, nie było sprzeczności między słowem i czynem. I nie było jej między życiem i pisarstwem Borowskiego. Jego dramatyczna walka o funkcję i treści literatury, o sens sztuki była walką o sens życia. Za każdym jego utworem stoi jakiś fragment duchowej biografii. Każdy odzwierciedla maksymalizm etyczny, skrajność reakcji, pragnienie jednoznaczności moralnej i dramatyczne konflikty, do jakich prowadziła taka postawa w literaturze i życiu. Jego biografia nonkonformisty obrosła już dziś legendą. Jego opowiadania obozowe nie mają sobie równych w literaturze światowej. A czy liczy się Borowski-poeta?
Otóż trzeba zacząć od stwierdzenia, że jeszcze dziś, w dwadzieścia lat po śmierci i dwadzieścia sześć lat po wojnie, jest to poeta nieznany. Prawie połowa jego wierszy spoczywa w rękopisach, rozproszona po czasopismach, u przyjaciół, rodziny i znajomych. Duża część zaginęła już bezpowrotnie, a wiele spośród tych wierszy, które ukazały się w wydaniu książkowym, wydrukowano w formie zniekształconej. Tymczasem autor Kamiennego świata debiutował właśnie jako poeta i do wydania pierwszych swoich opowiadań w roku 19415 uprawiał wyłącznie poezję,
później zaś też pisał wiersze do druku i "do szuflady". I uważał, że "tylko poezja umie wiernie pokazać człowieka, pełnego człowieka". Czy znalazł własną formułę poezji?
Czymże jest słowo? Pogrobową nie wyschłą kością, trupim jardem. Dźwigam je z grobu i na nowo na piersi żywych ludzi kładę.
Ta poezja wyrasta z samego dna okupacyjnego koszmaru - lagrów. Inne doznania leżą u podstaw debiutu Borowskiego. Jego pierwsze wiersze powstały w Warszawie za okupacji, w kręgu Baczyńskiego, Trzebińskiego, Gajcego, Menela, Bartelskiego.
Działalność literacką ci młodzi - zbuntowani przeciwko skompromitowanej w ich oczach międzywojennej poezji Skamandra - rozpoczynali w okresie, kiedy za spory estetyczne na łamach tajnego pisma płaciło się głową. O światopogląd, niezupełnie nawet wówczas jeszcze skrystalizowany, o przyszłość kultury polskiej, o kształt artystyczny twórczości toczyła ta młodzież literacka zacięte spory. Toczyli je burzliwie dwaj antagoniści ideowi i... przyjaciele: Borowski i Trzebiński, wówczas kiedy okupant nie podejrzewał życia intelektualnego - a tym bardziej o takiej intensywności - w kraju, którego ślad chciał zatrzeć na mapie.
